یکشنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۶ - 22 October 2017
Home / اسلایدشو / کتاب نظریه ها به عنوان تنها بازی در شهر عمل می کرد/ وضعیت ایستا که کتاب از نظریه ارایه می‌کند خود نشانه‌ای بر کاربرد نظریه‌ها در جامعه‌شناسی ایران است

کتاب نظریه ها به عنوان تنها بازی در شهر عمل می کرد/ وضعیت ایستا که کتاب از نظریه ارایه می‌کند خود نشانه‌ای بر کاربرد نظریه‌ها در جامعه‌شناسی ایران است

جامعه ایرانی: متن زیر سخنرانی دکتر عباس کاظمی عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم در نقد کتاب «نظریه های جامعه شناسی » استاد توسلی با عنوان «تاملی بر کتاب نظریه‌های جامعه شناسی دکتر توسلی» می باشد.

 

 

 کتاب‌هایی چون نظریه‌های جامعه شناسی دکترتوسلی درک خاص از نظریه را وارد ایران کرده‌اند و با گسستن آن از شرایط و زمینه‌ها، با غیر سیاسی کردن آن و با عاملیتی که بدان بخشیدند از نظریه چیزی دیگر ساختند که منظور مولدان آن در غرب نبوده است.
 کتاب اثری انتزاعی و بریده از جامعه است و اهمیتی نمی‌دهد که در چه کشوری و در چه زمانی متولد شده و چه هیجانات یا ناملایماتی را پشت سر گذارده است
 کتاب دکتر توسلی با ارایه درکی ایستا و غیر قابل تغییر از نظریه بدون تغییر باقی ‌مانده‌است. گویا نظریه‌ها تغییری نمیکنند، و اساسا فاقد حیات هستند
 نظریه‌ها در کتاب دکتر توسلی، کالاهایی وارداتی اند بدون هیچگونه تغییر در حالیکه باید کوچروانی می‌بودند که تغییرات زیستی خود را در طول سه دهه در کتاب نشان میداد.

 

 

دکتر کاظمی سخنران جلسه ابتدا به سنت مواجه ایرانی به نقد اشاره کردند: کتاب نظریه‌های جامعه‌شناسی دکتر غلامعباس توسلی برای من یعنی حدود سه دهه خاطره. وقتی که در ابتدای دهه هفتاد دانشجوی مقطع لیسانس بودم کتاب مورد نظر در حکم «تنها بازی در شهر» عمل میکرد و به عنوان یکی از مهمترین و در عین حال سخت فهم ترین کتب نظری مشهور بود. به میزانی که این کتاب در ذهنهای افرادی مانند من تاثیر گذار بود همواره تحولات بعدی در ارتباط با آن درک میشد، و هر چه جلوتر می رفتیم، ابعاد و نقائص آن برای ما بیشتر روشن می شد، به همین دلیل همیشه مترصد بودم فرصتی دست دهد تا بتوانم در باب آن حرف بزنم.
متاسفانه کتاب‌ها در ایران مهجورند، غریب به دنیا میآیند و غریب میمیرند، و گاهی حتی جسد رها شده‌شان اینجا و آنجا پیدا می‌شوند بدون آنکه مورد توجه قرار گیرند. اینکه چرا کتاب‌ها علی رغم انتقادات شفاهی پنهان و پیدا هیچ گاه رسما به سخن و گفت و گو واداشته نمیشوند خود حدیث مفصلی است. حتی وقتی به کتاب‌هایی چون ” پنجاه نقد نظری علوم اجتماعی ” هم نگاه می‌کنیم افسوس می‌خوریم که چرا در ایران کنش نقد به توصیف مختصر یک کتاب تقلیل یافته است. این مواجهه ایرانی با نقد، کار بررسی انتقادی کتاب‌های مهم را بسی دشوار ساخته است، و بسیار سخت خواهد بود از چنین کتاب و چنان مولف مهمی در حیات جامعه شناسی سخن بگوییم بدون آنکه از سوء تفاهمهای ممکن دوری گزینیم. با این حال، هدف من در اینجا نقد صرف یک کتاب نیست بلکه کتاب میانجی خوبی برای فهم مواجهه ما جامعه شناسان با امر نظری است. درواقع، هدف نقد مسیری است که نسل من و پیش از من پیمودند. کتاب‌های نظری در ایران مانند اشیا مهمی هستند که زندگی همنسلان من را معنا دار کرده‌اند و بنابراین از خلال آنها می‌توان سرنوشت زندگی نظریه های علوم اجتماعی در ایران را روایت کرد.
وی افزود: با این حال، آداب نقد برای کتبی که جدید منتشر میشوند در مقایسه با کتبی که برای دههها وجود داشتهاند باید تفاوت داشته باشد. کتاب نظریه‌های جامعه‌شناسی توسلی طفلی تازه متولد شده نیست بلکه موجودی تقریبا سی ساله است. در خصوص کتابی که بارها دیده‌شده است، بارها خوانده‌شده است و چندین نسل با آن تجربه و خاطره وجود دارد، قرار نیست همانند کتاب‌های تازه منتشرشده به بررسی فصل فصل آن بپردازم به‌جای آن باید از تاریخ این کتاب صحبت کرد، از تغییر و تحولی که ایجاد کرده است، نظریه‌هایی که پیرامون این کتاب شکل‌گرفته‌است و در نهایت بهتر است از تاثیری که کتاب بر فضای زندگی ما در فضای دانشگاهی تولید کرده است سخن گفت. چقدر خوب است اگر بتوانم حیات فرهنگی کتب را در بستر جامعه ایرانی شرح بدهم چرا که کتاب‌ها همانند انسان‌ها تاریخ زندگی خود را می‌سازند، دورههای تحولی متفاوتی دارند و در نهایت یا می‌میرند، یا به عنوان گنجیه‌های تاریخی در می آیند. کمتر کتابی است که رخت نامیرایی را بر تن خود کرده باشد و هر دم به شکلی چون بت عیار ظاهر شوند.
دکترکاظمی به بیان روایت تاریخی کتاب پرداخت و خاطرنشان کرد: اکنون می‌توانم شفافتر راجع به کتاب « نظریه‌های جامعه‌شناسی» تالیف دکتر غلامعباس توسلی پرسش کنم و اینکه به لحاظ تاریخی چگونه ‌این کتاب باید روایت شود؟ خوب است از طریق مواجهه شخصی که با این کتاب داشتم شروع کنم. اول بار ترم سوم ( ۱۳۷۲) بودم که با کتاب از نزدیک آشنا شدم، درس نظریه‌های جامعه‌شناسی را با یکی از استادان جوان در آن روز داشتم که به دلایلی که استاد در آن روزگار برایمان شرح داد کتاب نظریههای جامعه شناسی نوشته اسکیدمور جایگزین آن شد. اولین مواجهه من با کتاب نگاه تردید آمیز به اصالت متن و مقایسه آن با کتاب مشابه چون اسکیدمور بوده است. اما خواندن منابع دیگر در آن ترم مانع نشد که به این کتاب برنگردم در هر صورت برای آماده شدن در کنکور کارشناسی ارشد باید خط به خط آن را از بر میبودیم. خواندن کتاب نظریه‌های جامعه‌شناسی توسلی برایمان مانند راهی سنگلاخ و دشوار بود که ناگزیر از پیمودن آن بودیم. دشوار بودن کتاب به دلیل ساختار زبانی و گرامری بود که نویسنده آن بکار گرفته بود. نثری که بیشتر خصلت ترجمه ای مغلق داشت تا نوشته پیرایش شده فارسی. در این میان، کنکور برای ما راهی بود برای تجربه مکرر این کتاب و خواندن چندباره آن.
سخنران به مثلث منابع نظریه ها اشاره کرد و افزود: اصطلاح «منابع کنکور»، از واژگان پرکاربرد در زبان روزمره دانشجویان علوم اجتماعی بود. در دهه هفتاد ما با مثلثی از منابع در زمینه فهم نظریه‌های جامعهشناسی روبرو بودیم. یکی از قدیمی‌ترین منابع که ظاهرا هنوز هم از اهمیت برخوردار است، ترجمه باقر پرهام از« مراحل اساسی اندیشه جامعه‌ شناسی» بود. کتاب در دهه ۵۰ مورد اقبال قرار گرفته بود و مرحوم مطهری در نقد نظریات دورکیم و مارکس به این کتاب ارجاعاتی داشته است. در ابتدای دهه هفتاد که من دانشجوی لیسانس بودم، این اثر به عنوان کتاب مقدس جامعه شناسی مورد توجه بوده است. کتاب دیگر، که بیشتر به عنوان درس نظریه‌های۱ تدریس می‌شد « زندگی و اندیشه بزرگان جامعه شناسی » بود، که توسط آقای ثلاثی ترجمه شده بود. ضلع سوم این منابع، کتاب «نظریههای جامعه‌شناسی» دکتر توسلی است که بیشتر برای فهم درس نظریه‌های‌۲ یعنی مکاتب جامعه شناسی استفاده می شد.کتاب سال ۶۹ تألیف شده بود و ما ۷۲ سال آن را می‌خواندیم و هنوز کتاب جوان و تازه‌ای محسوب می‌شد. البته تعدادی از فصول این کتاب به‌عنوان مقاله در دهه ۶۰ در مجله نامه علوم اجتماعی چاپ‌ شده بود. این سه، منابع اصلی فهم نظریه‌های جامعه‌شناسی در نیمه اول دهه هفتاد شمسی بوده است. مثلثی که هرکسی که می‌خواست نظریه‌های جامعه‌شناسی را بخواند باید این سه را می‌خواند و یاد می‌گرفت. با این حال در دهه ۶۰ منابعی دیگر نیز اهمیت داشت که مهمترینش کتاب آقای ادیبی و انصاری بود با عنوان نظریه‌های جامعه‌شناسی که خیلی نایاب شده بود. کتاب انصاری و ادیبی کتابی راحت و قابل‌فهم بود اما با توجه به زمان نشرش که به پیش از انقلاب بر می‌گشت کتابی به روز نبود. در چنین شرایطی کتابی که دکتر توسلی در سال ۱۳۶۹ منتشر کرد کتابی مهم و به روز می نمود و جدیدترین نظریه‌ها در آن زمان در کتاب به بحث گذاشته شده بود.
وی افزود: تستی شدن ورود به دوره کارشناسی ارشد در دانشگاه‌های ایران، پذیرش بیشتر و گسترده دانشجویان در سال‌های ۱۳۷۳ به بعد را ممکن کرده‌است. در کنار کنکور پدیده بی‌سوادی دانش زبان انگلیسی در بین دانشجویان موضوعی بوده است که فهم نظریه‌ها را مشروط ساخته است به اندک کتاب‌های فارسی که با نام نظریه‌های جامعه شناسی منتشر شده بودند. این دو متغیر موجب همه جایی شدن کتاب‌هایی از این دست شده بود. کتاب نظریه‌های توسلی مانند پیامبری به همه دانشگاههای کشور سفر میکرد. انتشارات سمت که کتاب توسلی را منتشر کرده است به عنوان انتشاراتی که رسما تولید کتب علوم انسانی خالص و بیپیرایش را بر عهده داشت از سمت حکومت شناخته شده بود. و قدرت نفوذ این انتشارات در بین دانشگاههای پساانقلابی بالا بود به این معنا که نوعی قانون نانوشته برای تدریس این کتاب‌ها وجود داشت.
سخنران با این اعتقاد که کتاب نظریه ها به عنوان تنها بازی در شهرعمل می کرد و ورود کتب دیگر در حوزه نظریه ها باعث به حاشیه رفتن کتاب شد، بیان کرد: در دهه هفتاد همان‌طور که ذکر کردم کنکور خیلی مهم شد و این کتاب در سایه آزمون کنکور وروی کارشناسی ارشد بارها توسط دانشجویان خوانده شد و به چاپهای مکرر رسید. باید در نظر داشت که در آن زمان هنوز در ایران اینترنت وجود نداشت، کتابخانه‌ها خیلی محدود بود، کتاب‌ها بیشتر در اختیار اساتید بود و نه دانشجویان. در عین حال به دلیل ضعف دانش زبان انگلیسی افراد به سادگی میتوانستند از روی یک کتاب ترجمه کنند و همان را عینا تدریس کنند. کتاب نظریه‌های جامعه شناسی دکتر توسلی در چنین زمینهای به عنوان تنها بازی در شهر عمل می کرد. در دهه هفتاد هم کتاب‌های دیگری ترجمه و تالیف شدند و هم استادان جوانی از راه رسیدند که داعیه دار تدریس نظریه‌های جامعه شناسی شدند. می‌توان گفت که دوران کهولت این کتاب به تدریج فرا رسیده بود. از جمله کتاب‌هایی چون نظریه‌های جامعه شناسی دکتر تنهایی، نظریه‌های جامعه شناسی تالیف آزاد ارمکی، و ترجمه دهها کتاب از نویسندگانی چون ریتزر، یان کرایب، جاناتان ترنر و … کتاب نظریه‌های جامعه شناسی در دنیای معاصر تالیف جورج ریتز به ترجمه محسن ثلاثی موردی متفاوت در این میان بود، ترجمه این کتاب، تاثیر زیادی در حاشیه رفتن کتاب توسلی داشته است. کتاب ریتزر به نظریات جدیدتر هم پرداخته بود، و در عین حال، ویرایشهای متفاوت کتاب که ترجمه شدند همواره متناسب با زمان نشرشان تغییراتی در محتوا نیز داشتهاند. بدین ترتیب کتاب ریتزر تا پایان دهه هشتاد بی رقیب ماند و هم منبع مهمی برای فهم نظریه‌ها شد و هم منبعی برای امتحان وروردی کنکور در دانشگاههای کشور.
وی به نتیجه تکثر کتب نظریه ها پرداخت و خاطرنشان کرد: تکثر کتاب‌های نظری در عمل وسعت دید نظری علاقمندان به دانش اجتماعی را نیز تغییر داد. به تدریج تلقی از« نظریه‌ها به مثابه جعبه ابزار» جای خود را به «نظریه به مثابه اعتقاد» داد. در این شکل از گرایش به نظری نگریستن یوسف اباذری بسیار دخیل بود. وی بر استفاده از عینک نظری مشخص همواره تاکید داشت. به تدریج مواجهه خشک و بی طرفانه در ارتباط با نظریه‌ها زیر سوال رفت. در اوایل دهه هشتاد در ایران توسلی یکی از اولین افرادی بود که ماجرای منازعه میان خرد و کلان را برای ما مطرح کرد ( نک اولین شماره انجمن جامعه شناسی ۱۳۷۹). وی که در آن زمان به عنوان اولین رئیس انجمن جامعهشناسی ایران سخن میگفت بر ضرورت تلفیقی بودن نظریه انگشت نهاد اما سخنی از زمینه مند بودن امر نظری به میان نیاورد. دهه هشتاد نقطه شروع توجه به نظریاتی از این دست چون گیدنز، بوردیو و هابرماس بود. صرفنظر از اینکه نسبت این افراد در جامعه ما چیست، بسیاری از این افراد در کنار یکدیگر و توسط افرادی واحد معرفی شدند. مقالات دانشجویی، کلاس‌های درس، پایان نام‌ ها و مقالات پر شد از بیان تکراری نظریات این متفکران. اما با همه این تحولات، بازنگری جدیدی در تجدید چاپ کتاب مورد بحث ما ایجاد نشد.
دکتر کاظمی به دلایل احتضار کتاب اشاره کرد: دهه نود، دهه مطالعات میان رشتهای چون مطالعات زنان، مطالعات جوانان و مطالعات فرهنگی در ایران بود و این آخری نقش زیادی در افول قدرت نظریه‌های متعارف جامعه شناسی در ایران بازی کرد. نظریات جدیدتری از راه رسیده بودند که نظریات متعارف شناخته شده در کتاب توسلی، کهنه و رنگ و رو رفته به نظر میرسیدند. ثابت ماندن محتوای کتاب نظریه و تجدید چاپ مستمر آن در عین پویایی های بیرونی و رقبایی که در شکل کتاب‌های جدید عرضه میشدند یکی از دلایل مهم به احتضار کشاندن کتاب شده است. اگرچه باید برای فهم بهتر این مطلب معنای نو بودن نظریه‌ها را در ایران درست فهم کرد. اساسا نو بودن نظریه‌ها در ایران معنای کاملا متفاوتی دارد، نو بودن معنای خود را از متاخر بودن نمیگیرد، بلکه نو بودن بیشتر باید معنای کشف نظریه‌ای ناشناخته را داشته باشد. مثلا یک نظریه ممکن است به یکباره توسط فردی معرفی می‌شود و نقش نو بودگی را ایفا می‌کند، حتی اگر آنها به چند دهه پیش اختصاص داشته باشند.
بدین ترتیب با ورود حوزه های میان رشتهای ، رویکرد به نظریه‌ها نیز متفاوت شد و طبقه بندی آنها فراتر از دعوای خرد و کلان رفت. علی رغم این همه تحول، هنوز کتاب تالیفی جدید و به روزی در ایران چاپ نشده است. سه گانه مقدس دورکیم، مارکس و وبر به شکل مستمر در دپارتمانهای علوم اجتماعی تکرار میشوند بدون اینکه فهم جدیدی از آنها بر مبنای آنچه که باید یک جامعه شناس ایرانی بیندیشد عرضه شود.
اکنون که بعد از حدود سی سال از تولید نظریه‌های جامعه شناسی توسلی بدان می نگریم این پرسش طرح می‌شود که این کتاب با زندگی ما چه کرده است؟ آیا می توان گفت که هیچ تاثیری در فهم جامعه شناسانه ما نداشته است؟ به جای نفی کلی تاثیرگذاری باید پرسش دقیق تری را نیز طرح کنیم اینکه چه درکی از نظریه و علوم اجتماعی به واسطه این قبیل کتاب‌ها برای ما ایجاد شده است؟ ما به راستی وقتی از نظریه سخن میگفتیم به چه چیزی فکر می کردیم؟
حداقل آن بخش که به تجربه شخصی و فهم فردی من بر میگردد در دهه ۶۰ و ۷۰ هرچه بیشتر این کتاب‌ها درکی معماگونه، حسی مبهم و در عین حال معمایی، قرائتی علم گرایانه و جهانشمول از نظریه ارایه می‌کردند. نظریه‌ها چندان سفید پوست و غربی بنظر نمیرسیدند و هویت غربی خود را پشت سنگر علم، ضعف زبانی انگلیسی، و پدیده کنکور پنهان می‌کردند. این نظریه‌ها در زبان دو جهان «ما – آنها» را بر نمی‌ساختند اما در عمل وقتی توسط ما خوانده می‌شدند میان جهان خالقان‌شان( یعنی نظریه‌پردازان) و خوانندگان شرقیشان مرز می‌گذاشتند. مرزی که یکسو مولدان نظری که همه غربی بودند و مصرف کنندگان نظری که شرقی. ما خواننده جهان سومی بودیم که باید مبهوت پیچیدگی‌های زبانی نویسندگان آن می‌شدیم، پیچیدگی زبانی که توسط مترجمان و نویسندگان وطنی معمایی‌تر هم می‌شد.
با این همه شاید بشود بین امر پیچیده با امر سیاسی رابطه‌ای بر قرار کرد و اینگونه گفت که بخشی از پیچیدگی موجود در کتاب مورد بحث را به وضعیت سیاسی که نویسنده در آن می‌نوشت نسبت داد، اینکه چیزها باید آنقدر مغلق، پیچیده و انتزاعی بنظر آیند تا از آسیب‌های ممکن مصون بمانند. بله، وقتی به دهه شصت برمی‌گردیم می‌بینیم خصیصه غیر زمینه‌مند بودن و نا زمانمندی متن به‌نوعی به نجات جامعه‌شناسی منجر شده است. با این حال برای تلاش در جهت حفظ جامعه‌شناسی وی دست به دامن ایدئولوژی از جمله اسلامیزه کردن دانش اجتماعی نشد. همه این کوشش‌ها نقش مهمی در حفط جامعه‌شناسی کرده‌است اما از سویی دیگر، مبهم بودن نظریه‌ها و دشوار فهم بودن آن در عمل به غیرسیاسی شدن آن و در نتیجه تهی شدن آن از بار زمینه‌های تاریخی و اجتماعی موجب شده‌است. همین امر جامعه شناسی را دانشی بی‌خطر و در عین حال بی حاصل جلوه داده است.
سخنران به اقبال جامعه شناسان و ونهادهای حاکمیتی به رویکرد پارسونزی در دهه ۶۰ و ۷۰ ودر ذنتیجه دور شدن از بافت اجتماعی اشاره کرد و افزود: یکی از اشکال خنثی شدن نظریه‌های جامعه شناسی در ایران را در اقبال جامعه شناسان و از جمله شخص دکتر توسلی از نظریه ساختی- کرکردی پارسنز دانست. زمانی که این کتاب در سال ۶۹ به چاپ رسید پارسنز در ایران پدیدهای جدید مینمود، از این نظر این فصل کتاب، تاثیرش را در بکارگیری نظریات پارسنز در بین پژوهشگران گذاشته بود. محققین همه جا رویکرد نظری پارسنزی و به طور خاص چارخونه معروف آن را برای تحلیل جامعه شناسانه استفاده می‌کردند. چارخانه نوعی تلاش برای تاکید بر نظم و انضباط برای جامعهای بود که بهم ریخته می نمود. اما این همه ماجرا نبود، نوعی جریان محافظه کارانه در چارخونه دیدن پدیدههای اجتماعی مندرج بود، اینکه ما نمیخواهیم تغییری در سیستم شما ایجاد کنیم جز اینکه میخواهیم نظمی دوباره میان نهادهای شما برقرار کنیم. نهادهای دولتی و حاکمیتی که خریدار چنین طرحهایی بودند با چنین دریافتی از جامعه شناسی مشکلی نداشتند. کتاب نظریه‌های توسلی منبع مهمی برای رفرنس و توضیح نظریه چارخانه بود. سایر نظریاتی که کتاب بدان پرداخته بود در عمل چندان به کار تحقیقات اجتماعی نمی آمد مثلا روش شناسی مردمی و پدیدارشناسی در آن زمان بیش از حد روشنفکرانه و غیرکاربردی بنظر میآمد، و بیشتر مکاتبی که به کار ارتباط با جامعه می‌آمدند فصل کارکردگرایی ساختی و فصل ساختارگرایی بوده است. اقبال جامعه شناسان دهه ۶۰ و ۷۰ به این دو فصل را باید در ادامه همان بحث غیرسیاسی کردن علوم اجتماعی و جدا شدن از بافت اجتماعی درک کرد. این در حالی است که سایر فصول کتاب ما را بیشتر به بافت اجتماعی نزدیک میکرد ( مانند فصل کنش متقابل نمادین، و روش شناسی مردمی) کمتر مورد اقبال قرار گرفته بودند. اینها همان فصولی هستند که در دهه نود جنبش توجه به زندگی روزمره را در فضای علوم اجتماعی ایران پدید آوردند، کتاب‌های بسیاری که جامعه شناسانی چون قانعی راد، نعمت الله فاضلی، و… نوشتند تحت تاثیر این فضای جدید بودند.
توجه بیش از حد به نظریات ساختی- کارکردی با توجه به ساختار زبانی ترجمه‌ای این قبیل کتاب‌ها در ایران نظریه‌ها را بیش از اندازه پیچیده می نمودند. فهم لایه به لایه نظریات پارسنز ابهتی دروغین به امر نظری میداد. نظریه‌ها بسیار سخت فهم بنظر میرسیدند و در نتیجه ساختن نظریه امری بسیار دشوار و نایاب تعریف شده‌است. بنظر می رسد عطش دسترسی به نظریه‌ای جامعه شناسانه توسط پژوهشگران ایرانی تحت تاثیر چنین فهم پرابهت، بسیار فلسفی، پیچیده و نظام مند قرار گرفته‌ است.
با این حال علی رغم تاثیرپذیری جریان جامعه‌شناسی ایران از این کتاب و سایر کتب مرتبط نویسنده، تکرار مکرر محتوای کتاب در چاپ‌های بعدی تاثیرپذیری آن را کمتر کرد. چرا کتاب‌هایی که در ایران تجدید چاپ می شوند خود را بی نیاز از تغیییرات بعدی می‌دانند؟ آیا جز این است که تصور کنیم هیچ ارتباطی بین واقعیت اجتماعی و امر نظری در تلقی ما از نظریه‌ها وجود نداشته‌است؟
دکترکاظمی به بیان اصطلاح «توسلی شدن نظریه ها» پرداخت: من وضعیت موجود زندگیِ نظریه‌های جامعهشناسی در ایران را با شرح وضعیتی که از این کتاب دادم، « توسلی شدن نظریه‌ها» نام گذاشته‌ام. توسلی شدن نظریه‌ها برساخته‌ای است که دو سویه دارد؛ یعنی از هر دوبار مثبت و منفی برخوردار است. یعنی از یکسو بازنمای تلاش مولف ایرانی در مواجهه با نظریه و از دیگرسو نشان دهند انفعال آن در برابر پدیده «نظریه» است. هرچند روح کلی مفهوم توسلی شدن که به دیگر آثار نظری ایرانی نیز تسری مییابد، به معنای محدود ماندن در فهم ترجمه‌ای جامعهشناسی است. اما هدف این نوشتار به هیچ وجه نادیده گرفتن زحمات شخص دکترتوسلی نیست و همین طور نادیدن تلاش مولفانی که هریک بعد از ایشان کتاب‌هایی از این دست نوشته اند نخواهد بود. برعکس واژه توسلی بازنمای تلاشی است که شخص ایشان و بعد همکاران‌شان در معرفی و بسط نظریه در ایران کرده‌اند و نتیجه این فعالیت‌ها خلق شکل خاصی از مواجهه با نظریه‌ها در ایران بعد از انقلاب بوده‌است که در سطور بعدی آن را شرح خواهم داد. اگرچه این نوع مواجهه در دهه اخیر تغییراتی داشته است اما همچنان در مسیر مشابه‌ای حرکت می‌کند.
سخنران به توصیف دقیق اصطلاح توسلی شدن نظریه ها پرداخت: اجازه دهید به فهمی دقیق تر از این مفهوم دست یابیم. وقتی از توسلی شدن نظریه‌ها در ایران یاد میکنم موارد زیر مورد نظر من است: اول اینکه متنی که با عنوان نظریه‌ها نوشته می‌شود بیشتر خصلت ترجمه‌ای و کپی وار دارند، عمدتا مطالب کتاب از متون مشخصی که شارحین یکی از نظریه پردازان بوده‌اند اخذ شده‌اند و کمتر ارجاع مستقیمی به متون اصلی شده است؛ دوم اینکه، نظریه‌ها خصلتی در خود فرو رفته دارند، انتزاعی اند، مغلق‌اند و نامفهوم و به غایت تمایل به پیچیده‌نمایی دارند؛ سوم اینکه، نظریه‌ها بر مبنای زمینه‌های اجتماعی‌ای که مولفان از آن برخاسته‌اند بازنمایی نمی شوند بلکه هر چه بیشتر خود را در مقامی علم بریده از زمان و مکان و در عین حال جهانشمول و همه وطنی نمایش می‌دهند؛ چهارم اینکه این قبیل کتاب‌ها که شرح نظریه‌ها محسوب می‌شود به گونه‌ای نظریه‌ها را بازنمایی میکنند که احساس نمی‌کنید که نظریه اساساً ساخته‌شده است که جامعه را توضیح دهد بلکه بیشتر نظریه‌ها به عنوان راهی برای فهم پیچیدگی‌های مفهومی در جامعه شناسی بازنماینده می‌شوند. توسلی شدن نظریه‌ها نشان میدهد که نظریه برای نظریه است که اهمیت دارد.
سخنران به طرح چند پرسش اساسی در باب کتاب پرداخت: می‌توان اینگونه کتاب نظریه‌های جامعه شناسی دکتر توسلی را مورد پرسش قرار داد که نظریه‌های موجود در این کتاب برای چه نوشته و خوانده شده‌اند؟ و دقیق‌تر اینکه چگونه خوانده شده‌اند یا تدریس شده‌اند؟ وقتی با این پرسش سراغ کتاب و شیوه‌های تدریس آن می‌رویم پی می‌بریم که گویا این نظریه‌ها در تمامی این دهه‌های گذشته این‌گونه شرح داده شده‌اند که فهمیده شوند و نه اینکه به کار بسته شوند. بدین ترتیب نظریه‌ها همواره بین خود و جامعه ایرانی گسست ایجاد کرده‌اند، کتاب‌هایی از این دست، نظریه‌ها را به خدایانی تبدیل کرده‌اند که چونان وحی از دهان متفکرانی آسمانی نازل شده‌اند، کاری که انجامش گویا برای ما بسیار دشوار و پیچیده است. همین‌طور این قبیل کتب، نظریه‌ها را به دانشی دشوا، پیچیده و در خود تنیده شده تقلیل کرده‌اند، دانشی که نه بر خاسته از شرایط روزمره زمان خود بلکه انتزاعی و استعلائی و قابل کاربرد برای همه زمان‌ها و مکان‌ها هستند، دانشی نه متزلزل و شکننده بلکه استوار و به لحاظ تاریخی مستدام.
اینگونه است که کتاب‌هایی چون نظریه‌های جامعه شناسی دکترتوسلی درک خاص از نظریه را وارد ایران کرده‌اند و با گسستن آن از شرایط و زمینه‌ها، با غیر سیاسی کردن آن و با عاملیتی که بدان بخشیدند از نظریه چیزی دیگر ساختند که منظور مولدان آن در غرب نبوده است.
اما این شکل از مواجهه با نظریه جامعه‌شناسی را وقتی با سرنوشت شخصی نویسنده گره می‌زنیم عجیب‌تر بنظر می رسد. توسلی شخصیتی سیاسی و اجتماعی است، به لحاظ علمی وی تجربه تدریس در دانشگاه پیش از انقلاب را داشته است، گاهی در کنار شریعتی که نسل من و پیش از من را به جامعه‌شناسی علاقمند کرده بود دیده می‌شد. بعد از انقلاب با توجه به تصفیه فراگیر استادن علوم اجتماعی وی جزو معدود بازمانده‌هایی بود که از علوم اجتماعی و اصالت آن دفاع می‌کرد. حضور و مشارکت وی در نهادهای انقلابی برای بازنویسی کتب علوم انسانی و تلاشش برای نگاه داشتن نهال علوم اجتماعی در دانشگاه قابل تقدیر است. در کل دهه ۶۰ و تا اندازه‌ای در دهه ۷۰ بار تدریس درس نظریه‌های جامعه شناسی و گسترش رشته‌ای در شهرهای دیگر بر دوش وی بود. درست به همین دلیل خواننده انتظار دارد محتوای کتاب‌های وی و از جمله کتاب نظریه‌های جامعه‌شناسی متفاوت و تحت تاثیر شرایط زمانه وی قرار گرفته باشد.
اما آن همه شور و حالی که توسلی در جامعه انقلابی تجربه کرده بود ذرهای هم بر بدن تشنه کتاب دمیده نشد، برعکس، کتاب اثری انتزاعی و بریده از جامعه است و اهمیتی نمی‌دهد که در چه کشوری و در چه زمانی متولد شده و چه هیجانات یا ناملایماتی را پشت سر گذارده است. این نکته وقتی مهمتر می‌شود که کتاب را در فرایندی زمانی ببینیم. می‌بنیم که چطور کتاب در چاپ‌های مختلف فقط تکرارشده ‌است. وقتی این کتاب را که در دهه شصت منتشرشده است می‌خوانیم فاقد هرگونه روح انتقادی در خصوص جامعه ما است. جامعه‌ای که ما در دهه ۶۰ تجربه کردیم، پوست اندازی اصلاح طلبانه آن در دهه هفتاد و رویدادهای بعدی دهه هشتاد هیچکدام باعث نشد که تجدید چاپ آن تغییری در کالبد و محتوای کتاب ایجاد کند. مفهوم «تجدید چاپ کتاب» نیز همانند« چاپ کتاب» در ایران مفهومی ایستا است. بر این نکته توجه باید داشت که کتابی با عنوان نظریه‌های جامعه‌شناسی در هر صورت شرح نظریه‌هاست و باید تاثیر کمی از تغییرات موجود در جامعه بپذیرید اما ضمن پذیریش این نکته، شرح و تفصیلی که نویسنده در پایان مکاتب و آرا می‌‌دهد تحت تاثیر شرایط می تواند تغییر کرده باشد. با این حال نویسنده در هیچ کجا حتی رویکرد و تاثیرپذیری خود را از این یا آن مکتب به ما نشان نمی‌دهد و معلوم نمی‌شود که نویسنده به کدام دسته از مکاتب همدلی بیشتر و به کدام دسته همدلی کمتری دارد. این کمترین انتظاری است که می‌شود از نویسنده یک کتاب نظری داشت( این انتقاد برای بسیاری از کتاب‌های دیگری نظری در ایران نیز صدق می‌کند).
سخنران با انتقاد از اینکه نویسندگان ایرانی سعی در جهت فهم تغییرات نظریه ها نکردند، افزود: در حالی‌که ترجمه کتابهای نظری در ایران با ویرایشها و تفاوتهایی که در طول زمان می‌بییند چاپ شده‌اند کتاب دکتر توسلی با ارایه درکی ایستا و غیر قابل تغییر از نظریه بدون تغییر باقی ‌مانده‌است. گویا نظریه‌ها تغییری نمیکنند، و اساسا فاقد حیات هستند و تنها، نظریات جدیدتر که از راه میرسند بدون ارتباط با نظریات قدیم روی هم تلنبار می شوند. به همین منوال، نویسندگان و مترجمان ایرانی، اساسا سعی و تلاشی برای فهم تغییرات نظریه نکرده‌اند و این تغییرات را بیشتر نتیجه تغییرات فکری نویسندگان یا مولفان بعدی فهم میکرده‌اند و نه تغییرات اجتماعی و فرهنگی. گویا نظریات اساسا نبایستی بر حسب زمینه های فرهنگی و اجتماعی خود فهم شوند.
در کتاب امر روزمره در جامعه پساانقلابی(۱۳۹۵) از پیکانی شدن زندگی روزمره در ایران سخن گفتم. پیکانی شدن به معنای تکثیر و تولید کپی وار و بدون تغییر است. پیکان بدون هیچگونه تغییر و تفسیر صرفا تولید ( بخوانیدتجدید چاپ) میشد. این کتاب هم به همین شکل بود و از دهه ۶۰ تا دهه ۹۰ گویا کتاب حرفش یکی بود. تحولات بی‌شماری چون جهانی شدن، موجهای پست مدرنیسم، دورگه شدن و مسایلی از این دست تاثیری در چاپهای بعدی کتاب نداشته است. این وضعیت ایستا که کتاب از نظریه ارایه می‌کند خود نشانه‌ای بر کاربرد نظریه‌ها در جامعه‌شناسی ایران است و در عین حال شکلی از تصور از هستی امری نظری را در میان ما نشان می‌دهد.
وی به بیان تعبیر سفر نظریه ها اشاره کرد : این کتاب هم مواجهه و هم نحوه فهم ما را به نظریه نشان می دهد. آنچه از نظریه به ما نشان می دهد، فهم غیر تفسیری و متصلب از نظریه است. دکتر توسلی چنان با نظریه‌ها روبرو می‌شود که گویا با امری استعلائی و عام و تقدس یافته روبرو شده است. چنین رویکردی با ایده واردات(Importation) بهتر فهم می‌شود. در برابر ایده وارادت، ایده سفر( travel ) و کوچ (migration)وجود دارد. وقتی از مفهوم وارادت استفاده میکنیم، به معنای تحویل یک بسته کالا از مبدا و ارسال آن به مقصد و استفاده متحدالشکل آن در جامعه ایرانی است. اما وقتی به ایده سفر توجه میکنیم، ما با نظریه به مثابه کالا روبرو نمیشویم بلکه نظریه‌ها به مثابه موجودات انسانی در نظر گرفته می‌شوند که هم در حین تولد در مبدا، هم در حین سفر و ماجراجویی‌های آن و درمحلی که بدان مهاجر شده‌اند سرنوشتی پرفراز و نشیب داشته‌اند. در اینجا نظریه‌ها مهاجرانی در جامعه جدیدند که در طول زمان باید خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. این چیزی است که نکته اصلی سخن من است، نظریه‌ها در کتاب دکتر توسلی، کالاهایی وارداتیاند بدون هیچگونه تغییر در حالیکه باید کوچروانی می‌بودند که تغییرات زیستی خود را در طول سه دهه در کتاب نشان میداد.
لایتغیر بودن نظریه‌ها در ایران خود ناشی از فهمی است که ما از امر نظری در ایران داریم. ما مدام از چرخه فهم درست و فهم غلط در گفتارهای روزمرمان استفاده میکنیم. یکی از مناقشات سطح پایینی که در فضاهای دانشگاهی میان دانشجویان و استادانمان وجود دارد برسر این است که افراد مارکس یا وبر و یا گیدنز را درست فهم نکرده‌اند. چنین مناقشهای نشان میدهد که ما بر سر فهم درست و غلط ( هرمنوتیک احیای معنا) گیر کرده‌ایم. به جای آن باید بحث و مناقشه بر سر تفسیر را به راه بیندازیم. به جای تاکید بر منظور مولف یا نظریه پرداز باید به این میپرداختیم که من چه فهمی از نظریه الف یا ب دارم. اینجا نقطهای است که نظریه‌ها در کشوری جدید کوچ می‌کنند و به مقیم شدن در کشور جدید فکر می‌کنند.

نظرات

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای ستاره دار ضروری است *

*