یکشنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۶ - 22 October 2017
Home / اسلایدشو / مباحث مطروحه عاری از مباحث جدید شهری است / کتاب به لحاظ توجه به جامعه ایران بسیار ارزشمند است

مباحث مطروحه عاری از مباحث جدید شهری است / کتاب به لحاظ توجه به جامعه ایران بسیار ارزشمند است

جامعه ایرانی: سخنرانی دکتر نعمت اله فاضلی عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در نقد کتاب «جامعه شناسی شهری» تالیف استاد غلام عباس توسلی که در سالن انجمن جامعه شناسی ایران برگزار شده است.

 
دکتر فاضلی در ابتدای سخنرانی خود با اشاره به اینکه استاد توسلی اسطوره ای از اساتید قدیمی است و دردوره خودشان از روشنفکران دگر اندیش محسوب می شدند سهم و نقش ایشان را در دفاع از علوم اجتماعی دراوایل انقلاب نقش اساتید دیگر متمایر دانستند و به بیان ابعاد الگویی ایشان اشاره کردند : نقش استاد توسلی که در زمره سرمشق های استادی در علوم اجتماعی است از چند بعد قابل توجه است: دفاع از علوم اجتماعی؛ تدریس و مسئولیت های مدیریتی؛ تالیف کتب درسی در علوم اجتماعی جهت معرفی شاخه های مختلف علوم اجتماعی .
وی افزود: کتب درسی یک رسانه است و تالیف آن برای تولید علم وانتقال علم و تربیت نیروی انسانی اهمیت داشته و دارد. از سال های ۶۴ و ۶۵ به بعد جامعه ما وارد مرحله تدریس کتب درسی در جامعه می شود وهمزمان این جنبش در اروپا هم دیده می شود که قبل از ۱۹۷۰ تالیف و تدریس کتب درسی در جهان معنا نداشت. البته پدیده کتب درسی برای آموزش عالی مستلزم حدودی از پیشرفت های علم و گفتمان های علمی است. در سنت اروپایی نوشتن کتب درسی جهت ارتقا محاسبه نمی شود اما درایران سنت کتاب درسی، خلاف سنت اروپاست. از ابتدا نوعی نیاز به انتقال علم داشتیم چرا که در مرحله گفتمان انتقال علم بودیم. از سال های اوج گیری آموزش علوم انسانی از سال ۵۰ تا به امروز کتاب حسین ادیبی شاید اولین کتب درسی جامعه شناسی شهری باشد تا اینکه در سال ۶۵ که با تشکیل انتشارات سمت با همکاری استاد توسلی که سهم زیادی در این جهت داشتند تالیف این کتب به مرحله جدیدی قدم گذاشت.
از کارهای دکتر توسلی در حوزه های مختلف، تالیف کتب درسی بود که آخرین آن جامعه شناسی شهری در سال ۹۳ است.نگاه توسلی به تالیف کتب درسی بخشی از پروژه مادام العمر ایشان جهت نهادینه سازی علوم اجتماعی در ایران بود. مسیر این پروژه به اعتقاد بنده در چند محوربود: علوم اجتماعی و مباحث فکری و حوزه عمومی که در این زمینه جامعه شناسی دین ایشان قابل توجه است. ایشان درشکل گیری این حوزه نقش مهمی داشتند. گسترش حوزه عمومی توسط علوم اجتماعی را می توان از پروژه های ایشان است؛ نهادینه کردن آموزش علوم اجتماعی در ایران که به شکل توسعه مقاطع تحصیلی کارشناسی ارشد ودکتری در سازمان ها و دانشگاه های دولتی، آزاد و پیام نورو که تالیف کتب درسی در تداوم این مسیراست.
عضو پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به ویژگی کتب های درسی ایشان اشاره کرد و افزود: کتب درسی استاد دارای تنوع موضوعی است از جمله بحث های گروه سنجی جامعه شناسی شغل، جامعه شناسی خانواده، جامعه شناسی صنعت، جامعه شناسی کار، نظریه های جامعه شناسی و کتاب جامعه شناسی شهری که گویی توسلی درروند تکاملی تالیف کتب درسی براساس استانداردهای کتب درسی است. مثلا کتاب جامعه شناسی شهری بسیاری از ویژگی های کتب درسی را دارد من جمله ساختار متن به لحاظ نثر نگارش ساده و روان است و بر خلاف کتاب نظریه ها که مغلق است، نثر آموزشی دارد؛ هر فصل دارای خلاصه است به لحاظ ساختار نگارشی، مفاهیم کلیدی حوزه را به خوبی توضیح می دهد، دارای جداولی با متون کلیدی و کلاسیک است؛ این کتاب به خاطر توجه به داده ها و اطلاعات در خصوص جامعه ایران بسیار با اهمیت است. داده های آماری، تحولات آماری، مسائل شهرنشینی و اقتصادی شهری، هرم سنی جمعیت، رشد شهری…. را بیان می کند که تقریبا ۹۰% جداول اطلاعات مربوط به ایران است. تا سال ۹۰ داده ها را دارد وبرای مخاطب ایرانی نوشته شده و متناسب با برخی معیارهای کتاب درسی است.
در مورد مولف کتاب باید بگویم که این کتاب در سال ۹۳ نوشته شده با اینکه کتب درسی کمکی به ارتقا ایشان نمی کند و ارزش مادی ندارد ایشان به جهت شایستگی علم و جامعه علمی و اکادمی به صورت دلسوزانه و پدرانه این تالیفات را انجام می دهند که در انگلیس به چنین اساتیدی «استاد شایسته» گفته میشود و این کاردکتر توسلی ستودنی است .
استاد فاضلی در ادامه به چند نکته کلیدی در باب کاستی های کتاب اشاره کردند: نویسنده در مقدمه کتاب مساله هایی را عنوان مساله شهری ایران تحت عنوان اهمیت وضروت مطالعه شهر و جامعه شهری ایران، هویت، پیامدهای شهری شدن در جامعه ایران، تراکم شکل گرفته در کلان شهر ها و شهر، مدیریت شهری، سیمای شهری، معماری شهری، هویت شهری، عدم تناسب شهر با ویژگی های فرهنگی و … مطرح می کند اما ردپای هیچکدام از این موضوعات را حتی به لحاظ نظری در کتاب مشاهده نمی کنیم. به عنوان مثال از اصفهان وشیراز که داری هویت هستند صحبت می کنند اما درمورد علل، پیامدها، زمینه ها و … هیچ بحثی نمی شود.
این کتاب درسی است وکتاب درسی با چند استراتژی نوشته می شود: استراتژی اول: تالیف کتاب درسی با هدف ارائه نظریه یا روش یا رویکرد جدید می باشد. به طورمثال کتاب فیلیپ اسمیت و اورل ترجمه ثلاثی با عنوان «نظریه فرهنگی» یک کتاب درسی است اما اساسا یک رویکرد مشخصی به فرهنگ دارد و آن رویکرد پارادایم فکری فرهنگ جامعه شناسی است که قایل به متغیر مستقل بودن فرهنگ دارد نه متغیرتابع بودن فرهنگ؛ یعنی قائل به استقلال فرهنگ است. این کتاب داشتن پرسش و پاسخ، خلاصه فصول، کل نظریه فرهنگی را مرور کرده است. مثال دیگر کتاب« پژوهش فرهنگی مردم نگاری در جوامع پیچیده» اسپردلی و مک کوردی ترجمه بیوک محمدی که ۲۵ سال پیش نوشته شده است در واقع یک شاخه جدید در مردم نگاری ایجاد کرده است به نام «مردم نگاری معناشناختی» که یک کتاب درسی است برای استفاده روش در سطح لیسانس یا حتی کمتر برای افرادی که آشنایی ندارند. کتاب صد در صد آموزشی قدم به قدم است اما اساسا یک نظریه جدید در اتنوگرافی بود. این در واقع یک استراتژی است که رویکرد ونظریه دارد؛ راهبرد دیگر به صورت گردآوری مجموعه مقالات مربوط به یک حوزه است که لزوما رویکرد مشخصی ندارد و کتاب «جامعه شناسی شهری» استاد توسلی شامل این راهبرد است که رویکرد نظریه در حوزه جامعه شناسی شهری ندارد البته نه به لحاظ داده ها بلکه به معنای فقدان نکته بدیع، مفهوم تازه و رویکرد است. اصلا بنای کتاب هم جهت رویکرد جدید طراحی نشده و ادعایی هم در این خصوص توسط مولف نه در مقدمه و نه درکتاب صورت نگرفته است. البته کتاب تالیفی ایشان، منسجم است.
نکته دیگر دوربودن مباحث کتاب از بحث های روز است. گویی ۳۰ سال پیش نوشته شده است. هرچند داده ها و اطلاعات از منابع روز است. در حالی که تغییرات زیادی در جامعه شناسی شهری ایجاد شده. جامعه شناسی شهری امروزه تلفیقی با نظریه های اجتماعی شهری است. حتی نظریه های فرهنگ هم با جامعه شناسی شهری ترکیب شده است. صرفا تولید داده در مورد شهر وظیفه جامعه شناس شهری نیست . توصیف جمعیت شهری، مهاجرت، نرخ مهاجرت، توصیف چینش طبقاتی شهر ومسائل اجتماعی مانند طلاق، بزهکاری و انحرافات … بحث های کلاسیک جامعه شناسی شهری است در حالی که درجامعه شناسی شهری جدید، تجزیه و تحلیل نظری و جدید تری مطرح است مانند فضا که چرخش پسامدرن در جامعه شناسی شهری، مسئله چرخش فضا است که کتاب دکتر توسلی کاملا عاری از این مسائل است. جامعه شناسی شهری با بسیاری از حوزه هایی مثل فلسفه، نظریه اجتماعی، نظریه فرهنگی، حوزه های نقد ادبی و هنری درگیر می شود، با مدیریت شهری پیوند ارگانیک می یابد.
کتاب توسلی هر چند درنگاه اول گویی در زمره کتاب مدیریتی شهری است اما اساس سطح بحث طوری نیست که در یک چارچوب نظری کلان به تحول مدیریت کلان کشوری کمک چندانی کند. بیشتر مجموعه آمارها و داده های مدیریت شهری است که قبلا در آرشیو بوده است.
ایشان در خاتمه خاطرنشان کردند: نکته آخر این که کتاب توسلی از جهت توجه به ایران و داده های ایران وتوصیف آن بسیار ارزشمند است و به نظر بنده هر نسلی بیان کننده تئوری های زمان خود است و توسلی از این جهت بسیار پربار است. ایشان درچارچوب اسطوره نسلی ایران درجامعه شناسی شهری سنگ تمام گذاشته و شاید نکات و کاستی هایی که مطرح کردم بار مسئولیتی باشد که بر دوش خودم است.

نظرات

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای ستاره دار ضروری است *

*